तुंग किल्ला: इतिहासाच्या पानांवरचा एक अमूल्य ठेवा

लेखिका-ः साक्षी कुलकर्णी

महाराष्ट्रातील अनेक प्रांतांमध्ये भौगोलिक आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचे असलेले गडकोट पर्यटकांच्या आकर्षणाचे केंद्र आहेत. त्यापैकीच मावळ प्रांतातील तुंग किल्ला हा इतिहास, निसर्ग सौंदर्य आणि वास्तुशिल्पीय वैभव यांचे अद्वितीय मिश्रण सादर करतो. कठीणगड प्रकारातील हा किल्ला, ज्याला स्थानिक भाषेत 'कठीणगड' असेही ओळखले जाते, पुणे जिल्ह्यापासून केवळ ७० किलोमीटर अंतरावर वसलेला आहे.

तुंग किल्ल्याचे निसर्गसौंदर्य आणि भौगोलिक स्थान यामुळे हा किल्ला केवळ पर्यटनस्थळ नाही, तर ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचा स्थळ ठरला आहे. मराठी इतिहासामध्ये तुंग किल्ल्याचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. किल्ल्यावर तुंगदेवी मंदिर, हनुमान मंदिर, गणेश दरवाजा, हनुमान दरवाजा, लहानसे तलाव, गणपती मंदिर, सदर, गुहा, विरगळी, खंदक आणि सैन्याची निवास व्यवस्था करण्यासाठी बांधलेल्या देवडी प्रकारातील छोट्या खोल्यांचे अवशेष पाहायला मिळतात. या सर्व रचनांमुळे तुंग किल्ला केवळ वास्तुशिल्पीय दृष्ट्या नव्हे, तर सांस्कृतिक आणि धार्मिक दृष्ट्या देखील महत्त्वाचा ठरतो.

इतिहासकारांच्या नोंदींनुसार, तुंग किल्ला १६०० च्या दशकात बांधला गेला होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला मराठी मुलुखामध्ये १६५७ साली समाविष्ट केला. परंतु काही काळानंतर १६६५ मध्ये मोघलांच्या ताब्यात जावा लागल्याची नोंद आहे. मोघलांकडून किल्ला परत घेतल्यानंतर, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तुंग किल्ला पुन्हा स्वराज्यात समाविष्ट केला. इतिहासात यामुळे हा किल्ला मावळ प्रांतावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि बोरघाटातील व्यापारी मार्गांवर पहारा ठेवण्यासाठी महत्त्वाचा ठरला. तसेच तिकोना किल्ला, लोहगड व इतर गडकोटांवर होणाऱ्या हालचालींचे निरीक्षण करण्यासाठीही या किल्ल्याचा उपयोग करण्यात येत होता.

तुंग किल्ला फक्त भूतकाळातील सामरिक दृष्ट्या महत्त्वाचा नाही, तर आजही पर्यटक आणि इतिहासप्रेमी या किल्ल्यावर जाऊन त्याच्या वैभवशाली वास्तूंचा, मंदिरांचा आणि अवशेषांचा अनुभव घेतात. किल्ल्यावरच्या प्रत्येक गडबंदी, खंदक आणि देवडी प्रकारातील खोल्यांमध्ये इतिहासाची अमूल्य ठेवा साठलेली आहे, जी पाहणाऱ्यांना त्या काळातील जीवनशैली आणि सामरिक धोरणाची कल्पना देते.

आज तुंग किल्ला निसर्गप्रेमी, इतिहासप्रेमी तसेच किल्ला अभ्यासकांसाठी एक महत्त्वाचे आकर्षण बनले आहे. या किल्ल्याच्या भेटीदरम्यान पर्यटक केवळ इतिहासाच्या पानांमध्ये फेरफटका मारत नाहीत, तर त्या काळातील शौर्य, वास्तुशिल्पीय कौशल्य आणि धार्मिक श्रद्धेची अनुभूती देखील घेऊ शकतात. मावळ प्रांताच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशात तुंग किल्ल्याचे स्थान अद्वितीय आहे आणि हा किल्ला भविष्यातील पिढ्यांसाठी देखील एक अमूल्य धरोहर ठरेल.