कोकणचा दरवाजा म्हणजे 'राजमाची किल्ला'

इतिहासाच्या पानांमध्ये अनेक गडकोटांनी आपली अमिट छाप सोडली आहे. त्यापैकीच एक आहे – सह्याद्रीच्या कुशीत दिमाखाने उभा असलेला राजमाची किल्ला, ज्यास ‘कोकणचा दरवाजा’ म्हणून ओळखले जाते. पुणे जिल्ह्यातील लोणावळा गावापासून सुमारे २१ किलोमीटर अंतरावर असलेला हा किल्ला बोर घाटाजवळ, उल्हास नदीच्या रमणीय खोऱ्यात वसलेला आहे. निसर्गरम्य परिसर, इतिहासाची गंधाळलेली वास्तुशिल्पे आणि शौर्याची साक्ष देणारे अवशेष या सर्वांचा संगम म्हणजेच राजमाची.

इतिहासकारांच्या मते, राजमाची किल्ल्याची उभारणी सातवाहन कालखंडात झाली. नंतर राष्ट्रकूट आणि यादव राजवटींनी या किल्ल्यावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. कालांतराने हा दुर्ग आदिलशाहीच्या ताब्यात गेला. इ.स. १६५७ च्या सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राजमाची किल्ला स्वराज्यात सामील केला आणि त्यानंतर तो मराठा साम्राज्याच्या गौरवाचा प्रतीक ठरला. पेशवाईच्या अखेरपर्यंत हा किल्ला मराठी मुलूखात दिमाखाने उभा होता. तथापि, १८१८ मध्ये इंग्रजांनी या दुर्गावर ताबा मिळवला. स्वातंत्र्यानंतर, एप्रिल १९०९ रोजी भारत सरकारने राजमाची किल्ल्याला महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केले.

राजमाची किल्ल्याची रचना अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहे. श्रीवर्धन आणि मनरंजन हे दोन बालेकिल्ले आजही या गडाचे वैभव सांगत उभे आहेत. तटबंदी, बुरुजांचे अवशेष, वीरशिल्प, स्मृतीशिळा, गणपती, मारुती, महादेव आणि भैरवनाथ मंदिरे, तसेच तलाव, शिलालेख, प्राचीन लेणी, गुहा आणि पाण्याची टाकी या सर्व वास्तू आजही इतिहासाची जिवंत साक्ष देतात. या किल्ल्यावरील कोकण दरवाज्याचे अवशेष ‘कोकणचा दरवाजा’ ही ओळख अजूनही जपून ठेवतात.

भौगोलिक दृष्ट्या, राजमाची किल्ल्याचे स्थान रणनीतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. बोर घाटावरून होणाऱ्या व्यापारी दळणवळणावर लक्ष ठेवणे याच ठिकाणावरून सुलभ होते. प्रत्येक राजवटीत या दुर्गाचा उपयोग निरीक्षण व नियंत्रणासाठी केला जात होता, म्हणूनच त्यास ‘प्राचीन नियंत्रक किल्ला’ असेही संबोधले जाते.

आजही राजमाची किल्ला केवळ एक ऐतिहासिक स्मारक नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या अस्मितेचे प्रतीक आहे. निसर्ग, इतिहास आणि शौर्य यांचा संगम असलेला हा दुर्ग इतिहासप्रेमी, गिर्यारोहक आणि संशोधकांना आजही समान आकर्षित करतो. सह्याद्रीच्या या प्राचीन प्रहरीकडे पाहताना, तो जणू काळाच्या प्रवाहातून भूतकाळाच्या कथा सांगत उभा आहे.