शहागड उर्फ कोरीगड : मावळचा वैभवशाली इतिहास; आजही देतोय शौर्याची साक्ष!

- साक्षी कुलकर्णी

महाराष्ट्राच्या इतिहासामध्ये मावळ प्रांताला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. याच ऐतिहासिक भूमीत वसलेला एक महत्त्वाचा किल्ला म्हणजे कोरीगड. पुणे शहरापासून सुमारे ९२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या किल्ल्याला ‘शहागड’ या नावानेही ओळखले जाते.

कोरीगड हा किल्ला त्याच्या संरचनेमुळे आणि नैसर्गिक रचनेमुळे खूप खास बनतो. हा किल्ला प्रामुख्याने आजूबाजूच्या दऱ्याखोऱ्यांवर नजर ठेवण्यासाठी आणि संभाव्य गुप्त हल्ल्यांपासून मावळ प्रांताचे रक्षण करण्यासाठी वापरला जात असे. किल्ल्याच्या निर्मितीमध्ये नैसर्गिक भूगोलाचा कुशलतेने वापर केला आहे. गडावर आजही अनेक ऐतिहासिक वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात, ज्यात दगडी पायऱ्या, मजबूत तटबंदी, पाण्याची टाकी आणि अनेक मंदिरे, जसे की हनुमान मंदिर, गणेश मंदिर आणि महादेव मंदिर यांचा समावेश आहे. याशिवाय, गडावरील महादरवाजा, गुहा, तोफा आणि वाड्यांचे अवशेष यांमुळे किल्ल्याच्या गौरवशाली इतिहासाची जाणीव होते.

कोरीगडाच्या निर्मितीबद्दल अभ्यासकांमध्ये मतभेद असले तरी, १५ व्या शतकात तो बांधला गेला असावा असा अंदाज आहे. १६३६ पर्यंत हा किल्ला निजामशाहीच्या ताब्यात होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५७ मध्ये हा किल्ला स्वराज्यात सामील करून घेतला. मराठा साम्राज्यात या किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व खूप मोठे होते. शिवशाहीनंतर पेशव्यांच्या राजवटीतही कोरीगडाने आपली जागा टिकवून ठेवली. या किल्ल्याच्या इतिहासातील एक निर्णायक घटना १८१८ मध्ये घडली, जेव्हा इंग्रजांनी कोरीगड आपल्या ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. या हल्ल्यादरम्यान, इंग्रजांनी गडावरील दारूगोळ्याच्या कोठारावर तोफेचा हल्ला केला, ज्यामुळे किल्ल्याचे मोठे नुकसान झाले आणि संपूर्ण गडाला आगीने वेढले. या घटनेने किल्ल्याला मोठा धक्का बसला.

आजही, कोरीगड ट्रेकिंग करणाऱ्यांसाठी एक उत्तम ठिकाण आहे. इथून आजूबाजूच्या निसर्गरम्य दऱ्या, डोंगर आणि विशेषतः लोहगड व विसापूर किल्ल्यांचे विहंगम दृश्य दिसते. मावळ प्रांताचे रक्षक म्हणून ओळखला जाणारा हा किल्ला आजही अनेक ट्रेकर्सना खुणावतो.