कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) : शेतकऱ्याचा नवा मित्र आणि शेतीचं बदलतं रूप

- अशिती जोईल.

Artificial Intelligence in Agriculture : गेल्या बऱ्याच दिवसांपासून AI (कृत्रिम बुद्धीमत्ता) या विषयावर लिहीण थांबल होत. त्यासाठी सर्वप्रथम माफी मागून आज आपण या AI च्या जगात पुन्हा शिरुयात. खरेतर या इतक्या दिवसांमध्ये AI ची अनेक रूपे ,अनेक जनरेशंस पुढे पुढे येत आहेत. आपण त्या सर्वांबद्धल आपल्या या टेक्नोलॉजिया सदरामधून अधिक सविस्तर जाणून घेणार आहोत. त्यापूर्वी आपण मागील सर्व लेखांचा एक थोडक्यात आढावा घेऊ. टेक्नोलॉजिया या सदराच्या माध्यमातून सुरुवातीला आपण AI म्हणजे काय, ते कार्य कसे करते, रोजच्या आयुष्यातील त्याचा होणारा वापर, AI च्या क्षेत्रातील व्यावसायिक संधी, AI शिकण्यासाठी लागणारी शैक्षणिक पात्रता, युद्ध भूमीवरील AIचा वापर, पर्यावरण हेतू AI चा वापर , शाश्वत विकासाचा नवा मार्ग आणि AI चा शेती मधील वापर या सर्वांबद्धल आपण या लेख मालिकेतून संपूर्ण आणि सविस्तर माहिती घेतली आहे. आजच्या लेखात आपण याच AI चा शेती साठी कसा उत्तम वापर करता येऊ शकतो या विषयी जाणून घेत आहोत. चला तर मग सुरु करूया या लेख मालिकेतील पुढील भाग.

अनेक वर्षांपासून जगभरात 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' अर्थात 'आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स' (AI) बाबत चर्चा सुरू आहे. शास्त्रज्ञ आणि संशोधक या विषयावर तासनतास बोलत असतात. या विषयाच्या फायद्या-तोट्यांवर होणाऱ्या चर्चांमुळे सर्वसामान्यांमध्येही याबद्दल कुतूहल निर्माण झाले आहे. मात्र, तरीही ग्रामीण भागातील सामान्य माणसाला आणि विशेषतः शेतकऱ्याला हे जग आपल्यापासून खूप दूरचे वाटते. हे तंत्रज्ञान फक्त शहरांपुरते किंवा मोठ्या उद्योगांपुरते मर्यादित आहे, असा एक गैरसमज अनेकदा पाहायला मिळतो. परंतु वस्तुस्थिती अशी आहे की, गेल्या काही वर्षांत या तंत्रज्ञानाने आपल्या दैनंदिन जीवनात नकळत प्रवेश केला आहे आणि आपण त्याचा सर्रास वापरही करत आहोत. बँकेचे 'एटीएम' वापरणे, मोबाईलमध्ये पत्ता शोधण्यासाठी गुगल मॅप्सचा वापर करणे, किंवा मोबाईलचा लॉक उघडण्यासाठी चेहऱ्याची ओळख पटवणे (Face Unlock) या सर्व गोष्टींमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ताच कार्यरत असते.

तंत्रज्ञानाचे सर्वात सोपे उदाहरण म्हणजे आपल्या मोबाईलवरील टायपिंग. आपण जेव्हा एखादा संदेश टाइप करतो आणि एखादा शब्द चुकला, तर तो आपोआप दुरुस्त होतो किंवा अपूर्ण वाक्य पूर्ण करण्यासाठी मोबाईल आपल्याला शब्द सुचवतो. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत झाले आहे की, आता 'चॅट-जीपीटी' (ChatGPT) सारखे चॅटबॉट्स उपलब्ध आहेत. हे बॉट्स माणसासारखे संवाद साधतात. त्यांना कोणताही प्रश्न विचारला की ते जगभरातील माहितीचा साठा वापरून निबंध, कविता किंवा माहितीपूर्ण लेख क्षणात लिहून देतात. पूर्वी जी कामे फक्त मानवी बुद्धीनेच शक्य होती, ती आता ही यंत्रे करू लागली आहेत. शहरी भागात बँकांमध्ये ग्राहकांच्या मदतीसाठी अशा चॅटबॉट्सचा वापर सुरू झाला आहे आणि आता हळूहळू हे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्या बांधापर्यंत पोहोचत आहे.

कृषी क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाचा वापर होणे ही काळाची गरज बनली आहे. टेस्ला आणि गुगलसारख्या कंपन्यांनी जशा चालकविरहित गाड्यांच्या चाचण्या सुरू केल्या आहेत, तसेच शेतीसाठी स्वयंचलित ट्रॅक्टर आणि यंत्रे विकसित होत आहेत. विमान जसे 'ऑटोपायलट'वर चालते, तसेच शेतीतील क्लिष्ट कामे करण्यासाठी आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता सज्ज होत आहे. शेती ही कारखान्यासारखी साचेबद्ध नसते; तिथे ऊन, वारा, पाऊस, मातीचा प्रकार आणि पाण्याची उपलब्धता अशा अनेक अनिश्चित गोष्टी असतात. अशा वेळी मानवी बुद्धीप्रमाणेच परिस्थितीचा अंदाज घेऊन निर्णय घेणारी प्रणाली शेतकऱ्यांसाठी वरदान ठरू शकते. सेन्सर्सद्वारे गोळा केलेल्या माहितीचे विश्लेषण करून, "माणसाने अशा वेळी काय केले असते?" याचा अंदाज घेऊन ही यंत्रे अचूक निर्णय घेऊ शकतात.

भविष्यात शेतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढल्यास अनेक कष्टाची कामे सोपी होणार आहेत. उदाहरणार्थ, मातीचा नुसता फोटो काढून किंवा सेन्सर्सच्या मदतीने मातीतील खनिजांचे प्रमाण तपासणे आणि त्यानुसार खतांच्या मात्रा सुचवणे या यंत्रांमुळे शक्य होईल. पिकाच्या पानांचा रंग बघून त्यावर पडलेली कीड किंवा रोग ओळखणे आणि त्वरित उपाययोजना सांगणे, हे काम मोबाईलमधील ॲप्स सहज करतील. इतकेच नव्हे तर पेरणीपासून ते काढणीपर्यंतच्या सर्व प्रक्रियेत—म्हणजेच तण काढणे, फवारणी करणे, पिकाची वाढ तपासणे आणि पीक तयार झाल्यावर त्याची प्रतवारी करून काढणी करणे—यासाठी स्वयंचलित यंत्रे शेतकऱ्याला मदत करतील. यामुळे मजुरांचा प्रश्न सुटेल आणि कामात अचूकता येईल.

थोडक्यात सांगायचे तर, कृषी क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करण्यामध्ये आव्हाने नक्कीच आहेत, पण संधी त्याहून मोठ्या आहेत. हे तंत्रज्ञान शेतकऱ्याची जागा घेणार नाही, तर शेतकऱ्याला अधिक सक्षम करेल. सरकारी आणि खासगी संस्था, तसेच कृषी अवजारे बनवणाऱ्या कंपन्या आता या संशोधनात मोठ्या प्रमाणावर उतरल्या आहेत. त्यामुळे भविष्यात बरीचशी क्लिष्ट कामे सोपी आणि सहज होतील. आज मोबाईल जसा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे, तशीच कृत्रिम बुद्धिमत्ता उद्याच्या प्रगत शेतीचा कणा ठरेल, यात शंका नाही.