कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) पर्यावरणासमोरील एक अदृश्य आव्हान ..
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) जगाला नवे आयाम देत असली तरी तिच्या वाढत्या ऊर्जावापरामुळे पर्यावरणावर गंभीर परिणाम होत आहेत. हा पर्यावरणाचा ऱ्हास थांबवणे काळाची गरज बनत आहे .
-अशिती जोईल.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मानवी जीवनातील एक भाग बनत जाताना दिसत आहे . जशा नाण्याला दोन बाजू असतात तशा प्रत्येक गोष्टीला दोन बाजू असतात. अगदी त्याच प्रमाणे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) सुद्धा दोन बाजू असतात. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) नवनवीन क्षेत्रांमध्ये क्रांती घडवत आहे. परंतु, या प्रगतीच्या पाठीमागे एक गंभीर पर्यावरणीय आव्हान दडले आहे, ज्याची चर्चा होणे अत्यंत आवश्यक आहे. 'एआय'च्या वाढत्या वापरामुळे पर्यावरणावर परिणाम होण्याचे मुख्य कारण आहे . मागील काही लेखांमध्ये आपण टेक्नोलॉजिया सदरच्या माध्यमातून कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या नव्या तंत्रज्ञानाविषयी सविस्तर जाणून घेत आहोत . त्याच प्रमाणे या सदरात ही आपण या मानवी तंत्रज्ञानाविषयी अधिक जाणून घेणार आहोत .
'एआय' मॉडेल, विशेषतः 'जनरेटिव्ह एआय' (Generative AI), प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी 'जीपीयु' (Graphics Processing Unit) नावाचे खास हार्डवेअर वापरले जाते. हे जीपीयु म्हणजे हजारो लहान प्रोसेसरनी बनलेला एक कारखाना असतो, जो प्रचंड वेगाने आकडेमोड करतो. ही प्रत्येक गणना करताना जीपीयु वीज वापरतात आणि या विजेचे उष्णतेत रूपांतर होते. हजारो जीपीयु एकाच वेळी कार्यरत असल्यामुळे संपूर्ण डेटा सेंटर एका भट्टीसारखे तापते. ही भीषण उष्णता कमी करण्यासाठी डेटा सेंटर्सना मोठ्या प्रमाणात एअर कंडिशनिंग (AC) किंवा पाण्याचा वापर करावा लागतो. उदाहरणार्थ, GPT-3 सारख्या एका मॉडेलच्या प्रशिक्षणादरम्यान फक्त जीपीयु थंड ठेवण्यासाठी तब्बल सात लाख लीटर पाण्याची गरज भासली होती.
या प्रक्रियेतील विजेचा वापर थक्क करणारा आहे. ही वीज जर कोळशासारख्या अपारंपरिक स्रोतातून तयार होत असेल, तर कार्बन उत्सर्जनाची पातळी जबरदस्त वाढते. GPT-3 च्या ट्रेनिंगसाठी लागलेली १,३०० मेगावॅट-तास ऊर्जा, ५५० टन कार्बन डायऑक्साइड (CO2) वातावरणात सोडते. हा आकडा साधारणपणे १२० गाड्या एक वर्षभर चालवल्याने होणाऱ्या उत्सर्जनाएवढा आहे. केवळ मॉडेलचे प्रशिक्षणच नाही, तर 'एआय'चा दैनंदिन वापरही मोठा परिणाम करतो. 'चॅटजीपीटी'ला विचारलेला एक साधा प्रश्नही ०.००१ ते ०.००२ किलोवॅट ऊर्जा वापरतो, ज्यामुळे ३ ते ६ ग्रॅम कार्बन उत्सर्जित होते. जगातून दररोज विचारल्या जाणाऱ्या सुमारे २० कोटी प्रश्नांमुळे एका दिवसात ६०० मेट्रिक टन CO2 हवेत सोडला जातो. हा कार्बन शोषून घेण्यासाठी आपल्याला एका वर्षात एक कोटी झाडे लावावी लागतील, ही वस्तुस्थिती आपल्याला विचार करायला लावणारी आहे. विशेषतः प्रतिमा (Image) निर्मिती करणाऱ्या 'जनरेटिव्ह एआय' साधनांचा पर्यावरणीय परिणाम मजकूर निर्मितीपेक्षा कित्येक पटीने जास्त असतो.
या गंभीर आव्हानावर मात करण्यासाठी, 'एआय'ची क्रांती थांबवण्याऐवजी, जगभरात 'हरित एआय' (Green AI) विकसित करण्यावर भर दिला जात आहे. 'गूगल' आणि 'मायक्रोसॉफ्ट'सारख्या कंपन्या सौर व पवनऊर्जा प्रकल्पांशी जोडलेली 'हरित डेटा सेंटर्स' बांधत आहेत, ज्यामुळे अक्षय ऊर्जेचा वापर होईल. कमी विजेत जास्त गणना करू शकतील असे कार्यक्षम नवे जीपीयु आणि हार्डवेअर तयार केले जात आहेत. मोठी आणि अजस्त्र मॉडेल्स तयार करण्याऐवजी, लहान पण प्रभावी मॉडेल्स तयार करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, तसेच प्रत्येक गोष्टीसाठी 'क्लाउड'वर न जाता मोबाईल/लॅपटॉपवर चालणारे 'स्थानिक एआय' (On-device AI) वापरणे, हे महत्त्वाचे उपाय आहेत. पाण्याचा पुनर्वापर करणे आणि ऊर्जा-कार्यक्षम अल्गोरिदम्स विकसित करणे हेदेखील 'हरित एआय'च्या दिशेने उचललेली पाऊले आहेत.
भविष्यातील पिढ्यांसाठी 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' (AI) हे खऱ्या अर्थाने वरदान ठरावे यासाठी त्याची दिशा 'हरित भविष्या'कडे वळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. 'एआय'साठी लागणाऱ्या प्रचंड ऊर्जेमुळे होणारे कार्बन उत्सर्जन आणि पर्यावरणावरील ताण कमी करण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञान कंपन्यांनीच नव्हे, तर प्रत्येक जागरूक वापरकर्त्याने 'एआय'चा विचारपूर्वक वापर करणे आणि अनावश्यक प्रश्न विचारणे टाळणे गरजेचे आहे. याचसोबत, पर्यावरणीय समतोल राखण्यासाठी शास्त्रज्ञ अनेक नव्या दिशा शोधत आहेत, ज्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे 'हरित एआय' (Green AI). हे नवीन तंत्रज्ञान ऊर्जा-कार्यक्षम हार्डवेअर, कार्यक्षम अल्गोरिदम्स आणि शाश्वत डेटा सेंटर्सवर भर देते, जेणेकरून 'एआय'ची प्रगती पर्यावरणाचे संकट न बनता, एक सहयोगी आणि शाश्वत साधन बनेल. 'हरित एआय'च्या या नव्या प्रवाहाबद्दल आपण पुढील लेखात सविस्तर जाणून घेऊयात. तूर्तास धन्यवाद.
