AI : 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)' देशसीमांसाठी नवसंजीवनी

अशिती जोईल.

आजच्या आधुनिक युगात युद्धाची परिभाषा पूर्णपणे बदलली आहे. आता केवळ अफाट सैन्यबळ किंवा पारंपारिक शस्त्रे विजयाची हमी देत नाहीत, तर तंत्रज्ञानच यशाची खरी किल्ली ठरत आहे. याच नव्या युगाच्या रणांगणात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) भारतीय संरक्षण दलांसाठी एक ‘अदृश्य कवच’ आणि ‘तिसरे नेत्र’ म्हणून उदयाला येत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आपल्या जवानांच्या शौर्याची जागा घेत नाही, तर त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहून त्यांचे प्राण वाचवते आणि शत्रूच्या प्रत्येक हालचालीवर अचूक नजर ठेवते.

‘ऑपरेशन सिंदूर’: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) च्या सामर्थ्याची प्रचिती :

नुकतेच पार पडलेले ‘ऑपरेशन सिंदूर’ हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) च्या लष्करी सामर्थ्याचे उत्तम उदाहरण आहे. या मोहिमेत भारतीय नौदल आणि लष्कराने AI चा प्रभावी वापर केला. संशयास्पद हालचालींची माहिती मिळताच, उपग्रह डेटा, ड्रोन फीड्स आणि AI-आधारित विश्लेषण प्रणाली अवघ्या काही तासांत कार्यान्वित झाली. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ने प्रचंड डेटाचे विश्लेषण करून शत्रूचे नेमके ठिकाण आणि त्यांची पुढील योजना ओळखली, ज्यामुळे भारतीय दलांना त्वरित आणि अचूक कारवाई करून परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवता आले.

स्वदेशी AI-सक्षम प्रणाली: भारताचे नवे सामर्थ्य

भारत केवळ परदेशी तंत्रज्ञानावर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रणाली विकसित करत आहे. यात काही प्रमुख प्रणाली खालीलप्रमाणे आहेत:

आयएनएस सुरत - समुद्रातील 'एआय' शक्तीकेंद्र:

आकाशतीर - हवाई हल्ल्यांपासून अभेद्य संरक्षण: भारतीय लष्कराने DRDO आणि BEL च्या मदतीने विकसित केलेली ‘आकाशतीर’ ही AI-आधारित हवाई संरक्षण प्रणाली आहे. ही प्रणाली अनेक रडार आणि सेन्सर्सचे एक बुद्धिमान जाळे आहे. धोक्याची अचूक ओळख: सीमेवर शेकडो ड्रोन एकाचवेळी आल्यास, पारंपरिक रडार गोंधळू शकते. मात्र ‘आकाशतीर’मधील AI उड्डाणाची पद्धत, वेग आणि उंची यावरून तो पक्ष्यांचा थवा आहे की ड्रोन हल्ला, हे त्वरित ओळखते.

स्वयंचलित प्रतिसाद :

तंत्रज्ञानाचा विस्तार: सायबर युद्धापासून स्वार्म ड्रोनपर्यंत

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) चा वापर केवळ जमिनीवर, समुद्रात किंवा हवेतच नाही, तर डिजिटल आणि सायबर जगातही केला जात आहे. उपग्रह आणि AI ची भागीदारी: ‘इस्रो’चे उपग्रह शत्रूच्या प्रदेशातील उच्च-रिझोल्यूशन छायाचित्रे पाठवतात. या हजारो चित्रांमधून संशयास्पद हालचाली शोधण्याचे काम AI काही मिनिटांत करते, जे माणसांना करायला कित्येक तास लागतील.

• स्वार्म ड्रोन (Swarm Drones) :
  
  
  भारताने ‘स्वार्म ड्रोन’ तंत्रज्ञानात मोठी आघाडी घेतली आहे. हे ड्रोन पक्ष्यांच्या थव्याप्रमाणे एकत्र उड्डाण करतात आणि एकमेकांशी संवाद साधून निर्णय घेतात. टेहळणी करणे, शत्रूच्या रडारला चकवणे किंवा आत्मघाती हल्ला करणे, अशा अनेक किचकट मोहिमा हे ड्रोन्स मानवी मदतीशिवाय पार पाडतात.

• सायबर वॉरफेअर :
  
  
  भारतीय लष्कराची ‘डिफेन्स सायबर एजन्सी’ AI च्या मदतीने शत्रूच्या नेटवर्कमध्ये घुसखोरी करणे, त्यांचे संवाद हॅक करणे आणि त्यांच्यात संभ्रम निर्माण करण्याचे काम करते.

• भविष्याची गरज: ‘एआय’ योद्धे
  
  
  या प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यासाठी आता केवळ शूर जवानांचीच नव्हे, तर हुशार ‘एआय’ तज्ञ, डेटा सायंटिस्ट आणि अभियंत्यांचीही गरज आहे. भविष्यकाळात युद्धे माहिती आणि डेटावर लढली जातील. म्हणूनच, NDA, IMA, CME पुणे, तसेच IITs आणि NITs यांसारख्या संस्थांमध्ये लष्करी प्रशिक्षणासोबतच AI आणि सायबर सुरक्षेचे शिक्षण दिले जात आहे. यातून तयार होणारे अधिकारी केवळ रणांगणावरच नव्हे, तर डिजिटल रणांगणावरही शत्रूला मात देण्यास सक्षम असतील.

शौर्य आणि तंत्रज्ञानाचा संगम :

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे भारतीय जवानांच्या शौर्याला आणि धैर्याला दिलेली आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड आहे. देशासाठी प्राण अर्पण करणे हा निःसंशय सर्वोच्च त्याग आहे, परंतु तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आपल्या सैनिकांचे प्राण वाचवणे, हे त्याहूनही मोठे राष्ट्रकार्य ठरू शकते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मुळे आपले सैनिक अधिक सुरक्षित झाले आहेत आणि भारताचे संरक्षण अधिक अभेद्य बनले आहे.