AI : कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि हवामान बदल; एक परिवर्तनकारी युती
AI हे हवामान बदलाच्या गुंतागुंतीच्या डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी एक शक्तिशाली साधन आहे. यामुळे भविष्यातील संकटांची भाकिती करणे, पुनर्नवीकरणीय ऊर्जा व्यवस्थापन सुधारणे आणि प्रभावी उपाययोजना राबवणे शक्य होते.
- अशिती जोईल.
सध्यघडीच्या विद्यमान स्थितीत जगाच्या पाठीवर निरनिराळ्या ठिकाणी निसर्गाचा कोप पहायला मिळत आहे. कित्येक ठिकाणी पूर येणे, दरळ कोसळणे, भूकंप यांसारख्या नैसर्गिक तथा मानवनिर्मित आपत्ती पहावयास मिळत आहे. बऱ्याचदा हवामान खात्याचा हवामांच्या बाबतीतील अंदाज चुकताना पहावयास मिळत आहे. हवामानाचा अंदाज न येणे या मागे असंख्य करणे ही आहेत. त्यामुळे या सर्वांमध्ये होणाऱ्या नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित साधन संपत्तीला कसे वाचवू शकतो असा प्रश्न आपल्याला पडू शकतो. तर याच उत्तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे नक्कीच ठरू शकत. ते कस बर! याबद्धल आपण आजच्या या लेखातून जाणून घेण्याचा प्रयत्न करू. या पूर्वीच्या 'टेक्नोलॉजिया' च्या आधीच्या सर्व सदरांमध्ये आपण AI विषयी निरनिराळी माहिती घेतलीच आहे. त्याचप्रमाणे आज आपण या लेखाच्या माध्यमातून AI या विषयाच्या दृष्टीने एका नव्या पायरी आगे कूच करणार आहोत. चला तर मग आजच्या या लेखाला सुरुवात करू .
आज हवामान बदलाचे आव्हान मानवजातीसाठी सर्वात मोठे संकट बनले आहे. जंगलं, समुद्र आणि संपूर्ण समाजावर याचा नकारात्मक परिणाम होत आहे. पारंपरिक हवामान अभ्यासाच्या पद्धती या मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या डेटासमोर अनेकदा अपुऱ्या ठरतात. नेमक्या याच ठिकाणी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मदतीला येते. ती कशी तर AI मध्ये मशीन लर्निंग आणि प्रगत अल्गोरिदम्सचा वापर करून उपग्रह प्रतिमा, सेन्सर्स आणि हवामान डेटाचे कोट्यवधी नमुने प्रभावीपणे तपासण्याची क्षमता आहे. AI हा डेटाचे अचूक विश्लेषण करून संशोधकांना आणि धोरणनिर्मात्यांना हवामानातील बदलांचे स्वरूप अधिक सखोलपणे समजून घेण्यास मदत होते. यामुळे आपल्याला भविष्यात काय होईल याचा अचूक अंदाज बांधता येतो आणि प्रतिबंधात्मक उपायांचे योग्य मूल्यांकनही करता येते. थोडक्यात, AI आपल्याला या गंभीर संकटाचा सामना करण्यासाठी आवश्यक अशा 'महाशक्तीचा चष्मा' पुरवते.
AI चा एक अतिशय महत्त्वाचा आणि थेट उपयोग म्हणजे आपल्या जंगलांचे रक्षण करणे अधिक सोप्पे होते. जंगले ही कार्बन डायऑक्साईड शोषून हवामान संतुलित ठेवतात, पण बेकायदेशीर लाकूडतोड केल्याने या संतुलनाला धोका निर्माण होतो. हा धोका नेमका आणि अचूकपणे शोधणे हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मुळे शक्य होते. AI-आधारित प्रणाली उपग्रहाच्या प्रतिमा त्वरित तपासून कुठे बेकायदेशीर जंगलतोड होत आहे हे ओळखते. एवढेच नाही, तर जंगलांचा ऱ्हास किती वेगाने होत आहे याचा ही अचूक अंदाज लावते आणि पुनर्वनीकरण कार्यावर लक्ष ठेवते. याशिवाय, तापमानवाढीमुळे वाढलेल्या नैसर्गिक संकटांची अचूक भाकिती AI मुळे शक्य झाली आहे. पूर, वादळे, उष्णतेची लाट किंवा दुष्काळ यांसारख्या संकटांचा अंदाज घेण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे ऐतिहासिक आणि वर्तमान हवामान डेटाचे विश्लेषण करते. AI कडून मिळणाऱ्या तात्काळ सूचनांमुळे (early warnings) आपण वेळीच तयारी करू शकतो, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणात होणारी जीवित आणि वित्तहानी टाळता येऊ शकते. तसेच मानवी जीव ही वाचवण्यास कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ची मदत होते.
हवामान बदलाचा मुकाबला करण्यासाठी जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी करणे अतिशय गरजेचे आहे. येथेही AI अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. AI पुनर्नवीकरणीय ऊर्जा (जसे की सौर आणि पवन ऊर्जा) निर्मिती ही अधिक कार्यक्षम बनवते. ते कस तर सौर किंवा पवन ऊर्जा ही कधी किती प्रमाणात उपलब्ध आहे किंवा होऊ शकते याचे भाकित AI अल्गोरिदम्स हवामानाचा डेटा वापरून करतात. यामुळे ऊर्जाचे नियोजन, उर्जाचे वितरण आणि उर्जेची साठवणूक व्यवस्थित होते. ज्यामुळे ऊर्जा ग्रिड स्थिर राहते. परिणामी, हरितगृहाच्या मध्यमातून वायूंचे उत्सर्जन कमी होते आणि टिकाऊ ऊर्जा प्रणाली कडील संक्रमण सुलभ होते. तसेच, AI मुळे मिळणाऱ्या अचूक डेटा-आधारित माहितीमुळे धोरणनिर्मात्यांना अधिक परिणामकारक आणि अनुकूल हवामान धोरणे तयार करणे सोपे जाते. ज्यामुळे मानवी बुद्धिमत्ता आणि मशीन बुद्धिमत्ता यांचा समन्वयक असा योग साधणे शक्य होते.
जरी AI हवामान बदलावर मात करण्यासाठी क्रांतीकारी ठरत असली तरी, काही आव्हानं अजूनही शिल्लक आहेत. AI मॉडेल्ससाठी उच्च दर्जाचा डेटा उपलब्ध असणे आवश्यक आहे आणि मॉडेलमध्ये कोणताही पूर्वग्रह (bias) येणार नाहीत याची काळजी घ्यावी लागते. तसेच, डेटाचा वापर करताना नैतिकता आणि गोपनीयतेचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. Artificial Intelligence (AI) ची पूर्ण क्षमता वापरण्यासाठी सरकार, खाजगी क्षेत्र, शिक्षण संस्था आणि सामान्य नागरिक या सर्वांनी एकत्र येऊन काम करण्याची गरज आहे. थोडक्यात, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे केवळ एक तंत्रज्ञान नसून, हवामान बदलाच्या जटिल आव्हानांना समजून घेण्यासाठी आणि त्यावर ठोस उपाय शोधण्यासाठी मिळालेले एक वरदान आहे. या तंत्रज्ञानात सातत्याने गुंतवणूक करणे आणि त्याचा वापर जबाबदारीने करणे गरजेचे आहे.
